بررسی سطح آگاهی صیادان در آبادان و خرمشهر نسبت به نگهداری ادوات صید

با اشتراک گذاری، به ما کمک میکنید:

Submit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

راضیه کرانی سامون / نیلوفر حقایق / فواد پور / سیدناصر موسوی

• مقدمه:

انسان کنونی از دیرباز جهت تامین غذا به صید آبزیان به خصوص ماهی توجه داشته است. آثار به دست آمده از اعصار دیرین نشان می دهد که انسان های نخصتین اولین بار از دست های خود برای صید ماهی استفاده کرده و پس از آن با تراشیدن استخوان حیوانات شکاری موفق به ساختن اولین قلاب های صید ماهی گردیده است. به تدریج طی قرون متمادی با رشد جمعیت و افزایش تقاضای ادوات صیادی توسعه ی بیشتر یافت. کشتی های صیادی و مکانیزم های ادوات صید به عنوان ابزار کار در صید صنعتی بوده که آن ها را به عنوان ابزار فنی صید ماهی در سیستم ماهی گیری با یکدیگر متحد و هماهنگ میکنند

در مناطق دریایی آزاد، کشتی های صنعتی مجهز آمریکایی، ژاپنی و یا روسی لنگر انداخته و گونه های با ارزش آب های نزدیک سواحل ما را مورد صید قرار می دهند. صیادان محلی به دلیل عدم تجهیز کامل وسایل صید از راندمان کمتری نسبت به  آن ها برخوردارند.
رعایت ملاحظات زیست و اکولوژی دریا بر حساسیت حرفه صیادی می افزاید و همچنین با توجه به وابستگی ناچیز تکنولوژی صید به خارج باید آگاهی صیادان از اهمیت بالایی برخوردار باشد. پس به جاست در چارچوب ضوابط و مقررات، در افزایش بهره وری با استفاده از فن آوری پیشرفته تر تلاش گردد(برازجانی و سلطانی، 1386).
الیاف گیاهی استحکام و دوام کمی دارند، اما با کشف الیاف مصنوعی صید جهانی توسعه بسیار زیادی پیدا کرده است. یکی از دلایل افایش تصاعدی صید، کشف الیاف مصنوعی بوده، به عنوان مثال صید ماهی تن از 10-15 تن به 98 تن در سال 1989 رسید. این رقم با وارد شدن الیاف مصنوعی به صنعت صید دست یافتنی شد. مهم ترین ضعف الیاف مصنوعی، عدم مقاومت آن ها در مقابل گرما به خصوص نور خورشید می باشد(فرقانی، 1389).
ادوات صید که از الیاف مصنوعی هستند، اگر در برابر نور خورشید یا دیگر عوامل محافظت نشود پس از مدتی رنگ خود را از دست میدهند.  بزرگترین مزیت الیاف مصنوعی برای استفاده در صیادی، ضد پوسیدگی آن، مقاومت در برابر کپک زدگی  و باکتری ها است. این خصوصیت اصلی برای ماهیگیران دارای اهمیت زیادی است. از دیگر خصوصیات آن می توان به مقاومت در برابر آب و هوا و جرم مخصوص آن اشاره کرد.(کوشا و عسکریان، فناوری صید ماهی و آبزیان).
ادوات را باید بعد از هر بار تورریزی و بیرون آوردن ماهی از چشمه ها، خارج کردن اجرام و آشغال های درون تور تمیز و با آب بعد از اتمام عملیات صید شسته و تمیز شوند. بهترین راه این است که در قسمتی از کشتی یا لنج آب شیرین برای شست و شوی نهایی الیاف حمل شود. املاح آب دریا برروی بافت و قلاب ها تاثیر منفی در جهت ایجاد پوسیدگی را سبب میشود. اگر ایاف  مصنوعی را با آب نشوییم باعث واکنش های شیمیایی توسط مواد معدنی و املاح آلی میگردد(فرقانی، 1389).
از دست دادن رنگ تور باعث کاهش صید میشود، یعنی کاهش شفافیت تور و در نتیجه افزایش قابلیت دید توسط ماهی مش شود. رنگ تور باید به گونه ای باشد که ماهی نتواند آن را تشخیص دهد. مثلا در آّبهای شفاف دریایی و همچنین آبهای تیره مثل تالاب ها، تورهای خاکستری کمترین قابلیت دید را دارند.
در تورهای صیادی رنگ جهت صید ماهیان براساس رفتار ماهی انتخاب شده است. به طور مثال اگر تورهای صیادی برای صید ماهی هوور، گیدر یا شیرماهی رنگ خود را از دست بدهند از صید آنها کاسته میشود (خانی پور).
مواد و روشها:
داده های مورد نیاز این تحقیق با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی و ضمن مصاحبه مستقیم با صیادان دو منطقه آبادان و خرمشهر با تکمیل 60 پرسشنامه در اواخر مرداد تا اواسط مهرماه 90 در اسکله ی صیادی شهدا و اروند کوچک (آبادان) و اسکله خلیج فارس بحرکانی (خرمشهر) انجام گرفته است. شیوه ثبت، تجزیه و تحلیل با استفاده از نرم افزارهای اس. پی. اس. اس. و اکسل انجام گرفته است.
روند جمع آوری داده ها در دفعات متعدد از ساعت 9 تا 12 صبح و 16 تا 18 بعد از ظهر صورت گرفته است.
تحصیلات
نهادهای مردمی صیادی به دلیل محرومیت های فراوان اغلب از لحاظ سطح تحصیلات در مرتبه پایین تری نسبت به جوامع صیادی در سایر نقاط جهان دارد. این سطح سواد علمی پایین علاوه بر این که تاثیر بسزایی در کاهش کیفیت و کمیت میزان صید دارد، موجب کاهش طول عمر ادوات صید میشود که به نحو محسوسی مانع بزرگی برای گذر صید سنتی به صید مدرن است.
توقف توسعه نهادهای صیادی به دلیل عدم زمینه های علمی، منجر به محدودیت صید در منطقه و حوزه بین المللی شده است.
جنس تور:
در حال حاضر از دو گروه الیاف گیاهی و مصنوعی برای بافت تورها استفاده می کنند. 70.7 درصد از تورهای با الیاف مصنوعی و 29.3 درصد از الیاف طبیعی استفاده میکنند.
تورهای مورد مطالعه:
با توجه به پرسش نامه 18 درصدصیادان از تور ترال میانه (چنعت)، 33 درصد ترال کف (گوفه)، 28 درصد گیل نت میانه (غزل) و 21 درصد گرگور استفاده میکنند(این نامها محلی می باشند).
استحکام و جذابیت تور:
مهمترین روش برای استحکام الیاف در قبال پوسیدگی استفاده از روش مخلوط تانین و بی کرومات می باشد. مواد استحکام دهنده به صورت موقتی طول عمر الیاف گیاهی را اضافه میکنند(فن آوری صید ماهی و آبزیان-آ.کوشا، ف. عسگریان).
هیچ یک از صیادان اطلاعی از روش های متداول در این موضوع نداشتند.
ضد عفونی الیاف طبیعی
متاسفانه هیچ یک از صیادان اطلاعی از راه های ضد عفونی تورها در دست نداشتند.
از دست دادن رنگ تور:
63 درصد صیادان به این واقف و 3  درصد اطلاعی از آن نداشتند.
اغلب صیادان مخلوطی از قیر و بنزین را برای بازگرداندن رنگ تور استفاده میکنند.
طریقه خشک کردن تور:
شصت صیادی که در این نظر سنجی شرکت کردند، همگی برای خشک کردن تور ماهیگیری مصنوعی و طبیعی بعد از صید در طول مسیر برگشت تورها را زیر نور خورشید در قسمت پاشنه ی جلوی کشتی پهن میکنند تا کاملا خشک شود.
شست و شوی تورهای صیادی:
فقط 15 درصد صیادان بعد از این که به اسکله رسیدند تورهای خود را با مواد شوینده مثل پودر رختشویی میشویند، اما اکثر صیادان تورهای خود را پس از صید در دریا شسته و آن را در طی مدت زمان برگشت خشک میکنند. صیادان آب شیرین کافی برای شست و شوی نهایی به همراه ندارند.
محل قرار گرفتن تور در شناور:
صیادان تورها را نزدیک و وینچ  نگه میدارند. در هر لنجی وینچ در جای متفاوتی قرار دارد. البته نه در همه موارد.  53.3 درصد تورها را در پهلوی سمت چپ لنج قرار میدهند.
بافت و تعمیر تور
تنها کارگاه های این منطقه، کارگاه منصوری واقع در خرمشهر و کارگاه برادران ناصر در ماهشهر می باشد.
90 درصد صیادان تور محلی بافته شده توسط افراد بومی را نسبت به تور کارخانه ای با کیفیت تر میدانند.
در صورت پارگی تور در حین صید، تعمیر تور برعهده ی فیشرمن می باشد. فیشرمن اطلاعات کافی از انواع چشمه ها و گره های تورهای بافته شده دارد و پارگی بیش از ده متر را در کمتر از یک ساعت تعمیر میکند. در صورتی که در 5 درصد لنج های صیادی به دلیل عدم توانایی مالی این وظیفه به عهده افراد لنج واگذار شده است، این کار باعث کاهش راندمان کاری آن ها می شود.
یکی از دلایل عمده پاره شدن تور در هنگام صید، نداشتن اطلاعات کافی در خواندن GPS می باشد، که متاسفانه صیادان آگاهی کافی نسبت به این امر ندارند.
تعویض تور: در رابطه با تعویض تور، آمار دقیقی را نمی توان عنوان کرد. به عنوان مثال، تور محلی نسبت به همان تور در جنس های مختلف (خارجی یا ایرانی) متفاوت بوده است. از دلایل تسریع در تعویض تور نوع تور و فصول صید می باشد.
نحوه ی بازیافت تور غیر قابل استفاده:
پس از چندمین تعمیر تور بنا به تشخیص ناخدا آن تور را به عنوان تور غیر قابل استفاده طلقی میکنند. فیشرمن ابتدا مواد سبک کننده(شناور)، سرب و طناب ها را جدا کرده و بعد تور را یا به کشاورزان محلی می فروشند یا به عنوان عایق دور دکل استفاده میشود.
نوع لنج مورد مطالعه:
صنعت شناورسازی صیادی سنتی پیشرفت هایی تا کنون داشته که مدیون سرمایه گذاری های شیلات چه از لحاظ مادی و چه از نظر دانش فنی بوده است. برای مثال در سال های اخیر شیلات با در اختیار گذاشتن امکانات اولیه نظیر انواع مختلف چوب با جنس هایی متفاوت، موتورهای دیزلی با قدرت متفاوت و تخته های فایبرگلاس، دستگاه پودرکننده قالب یخ، GPS و وسایل مخابراتی بی سیم را در اختیار اتحادیه صید و صیادی قرار داده و این اتحادیه بین مالکین به طور برابر تقسیم و مورد مطالعه قرار داده است، و همواره از کارگاه های شناورسازی حمایت و هزینه های بسیار سنگینی را که قبلا بر دوش صیادان و مالکین بوده است را به نصف رسانده است و باعث بالا بردن کیفیت جنس لنج های صیادی از چوبی به فایبر گلاس شده اند. 63.3 درصد لنج ها از نوع فایبرگلاس و 36.7 درصد چوبی می باشند.
دستگاه Sonar در شناور
سونار دستگاه ردیاب زیردریایی است که طرز کار آن استفاده از امواج صوتی می باشد. علاوه بر ردیابی، این روش معمولا به منظور ناوبری و ارتباط با دیگر یگان های شناور و زیر آبی نیز استفاده میشود.
ماهی یاب مورد استفاده ماهیگیران است که با ارسال سیگنال و برخورد با ماهیان بزرگ و یا گله ماهی موقعیت آنها را معلوم می سازد.

استفاده از دستگاه تولید یخ در شناور:
تاخیر در فرایند کاهش درجه حرارت آبزیان صید شده باعث می شود محصول کیفیت مطلوب خود را ازدست بهد و در مراحل بعدی انجماد و یخ پوشی کیفیت گوشت آبزی را پایین بیاورد (جلیلی، 1389).
همگی صیادان با این ایده موافق بودند که اگر دستگاه های مجهز یخ سازی در لنج ها طراحی شود هزینه حمل  و نقل و خرید قالب های یخ کاهش می یابد و حتی درمصرف سوخت آنها تاثیر عمده ای برجای خواهد گاشت.
هر لنج صیادی در هر نوبت صید تابستانه خود 400 قالب یخ شور و 20 قالب یخ شیرین برای شرب و در زمستان به نصف مورد ذکر شده اقدام میکنند. از آنجایی که هر قالب یخ 30 کیلوگرم وزن داشته مجموع یخ حمل شده ما به یک تن و 200 کیلوگرم برای هر صید تابستانه می رسد، بنابراین استفاده از دستگاه یخ ساز پودری با وزن 300 کیلوگرم با صرفه تر می باشد.

نتایج:
نتایج پرسشنامه در جدول 1 با توجه به سطح آگاهی صیادان نسبت به نگهداری ادوات صید به تفکیک نشان داده میشود.

 

 

بحث و نتیجه گیری:
توقف توسعه نهادهای صیادی به دلیل عدم زمینه های علمی منجر به محدودیت صید در منطقه و حوزه بین المللی شده است. الیاف گیاهی مثل پنبه ، کتان، سیزال، مانیلا و کنف به صورت عمومی برای ساختمان طناب های صیادی بصورت خیلی محدود و محلی در بافت بافته های صیادی کاربرد دارند (معینی و همکاران، 1389).
70درصد از صیادان اظهار داشتند که اگر مواد نگهدارنده و افظ تور از سوی اتحادیه به آنها داده شود استفاده میکنند. مشکل عمده ی در رابطه با استفاده از این مواد، نبودن محل مناسب برای غوطه وری این تورها در این مواد می باشد.
شست و شوی تورها بسته به نوع تور به روش های مختلفی انجام میگردد. به عنوان مثال برای گیل نت میانه شست و شو با مک سه صیاد انجام میگردد، بدین صورت که از کناری لنج تور را به حالت زیگ زاگ در آب دریا شسته و روی عرشه لنج میگذارند و یا در ترال کف که همواره با پارگی همراه است، با کمک 6 صیاد تعمیر و شسته میشود.
با توجه به حساس بودن الیاف به نور خورشید، بهترین راه قرار دادن تورها در جعبه و کیسه های ایزوله می باشد. 45 درصد این افراد آگاهی نسبت به این امر نداشتند. بعضی از صیادان تورهایشان را در جعبه نگهداری میگو قرار می دهند.
برای مقابله با تابش از چادر برزنتی، پلاستیک، سایبان و یا پتو استفاده میکنند. سه هفته ای که این لنج ها در استراحت اند، تورها به این صورت  نگه داری میشد. بعد از چند سفر زیر محل نگهداری تورها را ضدعفونی میکنند. انواعی از پوششهای محافظ تورهای صیادی برای مقابله با نور خورشید از پوسیدگی.
در زمان بهره برداری احتمال بازشدن گره ها و پاره شدن نخ های اتصال وجود دارد که هنگام بالا کشیدن تور با مشاهده پارگی بهترین کاری که فیشرمن انجام میدهد این است که آن قسمت را با یک نخ یا طناب رنگی که مخالف رنگ تور باشد علامت گذاری میکند تا بعد از عملیات صید به تعمیر آن قسمت می پردازد و از پیشرفت و ازدیاد آن جلوگیری میکند (فرقانی، 1389).
با مواد طبیعی مثل قطران میتوان مخلوطی تهیه کرد که الیاف گیاهی را در آ« نگهداری کنیم. این عمل باعث استحکام و جذابیت تور برای ماهیان می شود. در الیاف قیلامنت میتوان از رنگ برای کاهش استرس و جذابیت برای برخی از ماهیان استفاده کرد (فرقانی، 1389).
اغلب صیادان به علت پایین بودن سطح آگاهی و فرهنگی تورهای غیرقابل استفاده را در ساحل و یا دریا رها و یا می سوزانند. این امر لطمه بزرگی به محیط زیست میزند که توجهی به این مساله نمی شود.
بدلیل استفاده نکردن از افراد کارشناس و متخصص دستگاه های دیجیتالی نظیر سونار و GPS و... اغلب تورها را در مناطق صخره های مرجانی و یا کشتی های غرق شده از جنگ تحمیلی در آب ریخته که دلیل عمده پاره شدن تور می باشند.
شیلات با وارد کردند چند قالب شناور فایبر گلاس در متراژ مختلف و ساخت یک نمونه از روی هرکدام وسپس واگذاری به کارگاه های شناور سازی صیادی به این مهم پرداخته
همگی صیادان عنوان کردند که دستگاه سونار در میزان صید موثر بوده ولی به دلیل عدم ارائه از سوی اتحادیه، نبود این دستگاه در کشور و قیمت بالا در حال حاضر استفاده از آن مقدور نمی باشد.
کلاس های آموزشی و ترویج برای صیادان برگزار می گردد ولی اجباری نمی باشد. در این کلاس ها GPST ، روش صید و محل های نحوه ی خواندن مخصوص صید به آن ها آموزش می دهند اما در مورد نحوه نگهداری ادوات صید و اطلاعاتی از این قبلی متاسفانه به صیادان آموزش داده نمی شود.
کارهایی که از روی تجربه انجام میدهند مانند شستن بدنه لنج با آب شیرین، ضد عفونی مخازن میگو هر 45 روز و .... می باشد. اکثر موارد ذکر شده حاصل تجربه صیادان بوده (95 درصد) اگر اداره شیلات کلاس های آموزشی صیادان را توسعه دهد سطح آگاهی صیادان بالا می رود و باعث کاهش زیان وارده به صیادان میشود.
افراد جدیدی که به سیستم صیادی وارد شدند نسبت به بعضی مسائل مانند روش صید و اماکن صیادی اطلاعاتی درست دارند ولی این اطلاعات کافی و جامع نیست.
جامعه صید و صیادی در کشور با دارا بودن 12 هزار فروند شناور در کلاس های کشتی، لنج و قایق،  پرتعداد ترین ناوگان دریایی منطقه را در اختیار دارد. سازمان شیلات با  ارتقای سطح کلاس ها و با تحت پوشش قرار دادن کارخانه ها و کارگاه های توربافی یا انتقال اطلاعات به روز به آن ها می تواند گام بزرگی در صنعت صیادی کشور برداشته و با مدیریت صحیح این فاصله را تا حدودی بهبود بخشد. از دیگر دلایل عقب افتادگی می توان نبودن مدیریت شیلاتی، کمبود بودجه، فساد مالی، عدم حمایت تعاونی ها و عدم استفاده از افراد تحصیل کرده را نام بد. از اولین مطالعاتی که در خصوص توسعه ماهیگیری جنوب و انواع آبزیان خلیج فار س بویژه ماهی و میگو با کمک ژاپن انجام شد 55 سال می گذر. البته نباید اقدامات اخیر سازمان شیلات هر چند دیر را در نظر نگرفت.
پیشنهادات:
ضروریست در موارد زیر اقداماتی صورت گیرد تا شاهد بهره برداری مکانیزه، پایدار و اقتصادی در خلیج فارس باشیم: بکارگیری فارغ التحصیلات صید بصورت ناظر در لنجهای صیادی، توسعه تعاونی های صیادی و سازمانهای غیر دولتی با مدیریت کارشناسان صید در زیرمجموعه شوراهای شهر و شیلات و انجام اقدامات فرهنگی در بالابردن سطح آگاهی صیادان تا حداقل اساس صید را از کارشناسان صید قبول کنند..
تشکر و قدردانی:
در پایان لازم می دانیم از دوستانی که در تدوین این پروژه همکاری نمودند، آقای دکتر فرقانی برای همکاری در نگارش پروژه، آقای مهدی سعیدی برای همکاری در روند جمع آوری داده ها و آقایان علی سقایی و میلاد منیعات، برای نظرات سودمند و راهنمایی در بخش مطالعات آماری در نگارش مقاله، قدر دانی کنیم. بی شک بدون تلاش این عزیزان انجام این پروژه ممکن نبود.

انتشار در خبرنامه گروه سایتهای فیش بیس دات آی آر
آرشیو خبرنامه: اینجا

 


منابع:
خانی پور، ع، الف.، 1388، ادوات صیادی و تکنولوژی صید ماهی، موسسه تحقیقات شیلات، مدیریت اطلاعات علمی، ص 72-73
عسکریان، ف.، کوشا، آ. 1387. فن آوری صید ماهی و آبزیان، انتشارات نقش گستران.
فرقانی، ش.، 1389، جزوه ی تعمیر و نگهداری ادوات صیادی
جلیلی، س.، 1389، جزوه اصول و فراوری محصولات شیلاتی
احمدپور.م.، سلطانی. غ.، 1386، بررسی تاثیر فناوری صید بر بهره وری نیروی کار صیادی در استان بوشهر، مجله تولید و فرآوری محصولات زراعی و باغی، دوره چهارم، شماره دوم
معینی، س.، جلیلی. س.، خوشخو، ژ.، روش های صید آبزیان، دانشگاه آزاد اسلامی(تهران شمال)، ص 233


 

 


+ 0
+ 0

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه سازی